Bektasijski red u 19 vijeku

by A. Yilmaz Soyyer

(trns. Hamza Halitovic)

 

Alevijsko-Bektasijska tradicija u Turskoj bila je vazan objekat raznih istrazivanja u zadnjim godinama. Sva istrazivanja imaju isti koren i vezala su se za istrazivanje tradicije Hadzi Bektasa Velija a ne na istrazivanju njegovog reda. Ovaj rad smo pokusali bazirati na istrazivanju reda. Koncept Alevi-Bektasija pojavljuje se u Turskoj u republikanskom periodu (posle 1924 godine). Ali cak sta vise danas mozemo vidjeti da se Alevijsko-Bektasijska tradicija pojavljuje kao posebna religiozna zajednica. U svakom slucaju za vrijeme Ottomanske Imperije je imala sasvim drugacije znacenje. Kao prvo u 19 vijeku pojam Alevi se odnosio na sve ljude koji su potomci Imama Alije. Isto tako taj pojam se odnosio i na sufijske tarikate koji su preko duhovnog lanca povezani sa Hazreti Alijom. Tako da su se tarikati Dzilvetija, Dzerahija, Halvetija, Rifaija i Kadirija smatrali Alevijskim. U vrijeme republike Bektashijska tradicija se izrazila na drugi nacin za razliku od ostalih sufijskih tarikata. Postojao je razlog tome jer su pojedine etno-religijske grupe poput Tahtadzi,Ocakzadeler (Dede Garkin Ocak, Abdal Musa Ocak, Pir Sultan Ocak, Sari Saltik Ocak itd.) definisale sebe kao sljedbenike Hadzi Bektasa Velija. Ovaj utisak je oformio temelj za to. Istrazivao sam Bektasijski red u 19 vijeku, pocetkom tog vijeka Sultan Mahmud II je zabranio Bektasijski red.  Ali se moja studija prosirila na zadnju cetvrtinu 18 stoljeca pa sve do prve cetvrtine 20 stoljeca, sa glavnom paznjom na godine prije i posle 1826.

U ovoj studiji sam koristio moderne metode religijske sociologije. Razvio sam dvije glavne hipoteze prva je ta da su pojedina Bektasijska vjerovanja utjecala na pojedine soijalne dogadzaje i da su pojedini socijalni dogadzaji bili pod uticajem Bektasijskih vjerovanja. A druga hipoteza je da je Bektasijski red nastavijo da raste u tajnosti.

U svojoj studiji pokazao sam fotografije Bektasija iz razlicitih perioda i probao da ih rastumacim. Pregledao sam srusene Bektasijske tekije, groblja, Ottomanske arhivske manuskripte nadjene u bibliotekama.

Zbog ovoga sam ispitao nekoliko hatt-i hümayuna (imperialnih doznaka) I evkaf deftera (prihodnih registara)  a ispitivanje rukopisa u bibliotekama je bio drugi korak moje studije. Zbog toga sto rukopisi u bibliotekama nisu bili klasificirani nasao sam ove rukopise pukim slucajem. Bazirao sam svoje istrazivanje na Bektasijskim textovima koji su bili napisani u prozi poeziji.

Za vrijeme mog istrazivanja pronasao sam knjigu Giritli Ali Babe koja nosi naslov Uyun-i Hidaye (Oci Upute) koja pomaze u razumevanju Bektasijske filozofije. Vjezbao sam svoje strpljenje dok sam istrazivao klasicne Bektasijske i Hurufijske textove. Jos od svog osnivanja Hurufije su proganjani od drzave kao rezultat toga pokusavali su sakriti prava znacenja njihovih textova koristeci tajne simbole. Cak sta vise oformili su cijele registre simbola i sakrili te liste na razlicitim mjestima. Dervish Murteza Bektashi bijo je prvi koji je preveo Fezlullah Astarabadijevu Cavidanname-i Sagir na turski. Text (koji je nazvan Durr-i Yetim) je bijo prepisan od Hasib Babe iz Karaagaç Bektasijske tekije.

Postoji jedna kopija ovog texta u Sulejmanijskoj Biblioteci. Ovaj text je bijo prepisan 1274/1857 I koristio sam ga za konsultaciju Hurufijskih vjerovanja.

Pronasao sam u pojedinim bibliotekama veoma vazne textove koji su napisani u 19 stoljecu. Ti textovi su ukljucivali Bektashijske Erkane, Gulbenke, Tercumane i druge molitve. Jedan od tih textova nosi naslov Risale-i Lahutiyye.  Ta knjiga sadrzi 38 waraka (jedan warak je dvije strane) i dan njegovog pisanja je 25 Shawwal 1284 h/ 15 Februar 1867. Rukopis je bijo prepisan od Seyyid Seyha Bedrettina el-Halvetija el-Misrija iz grada Burse. Napisao je knjigu baziranu na rukopisima Seyha Sirrija Rifa’i al-Alawija, koji je bijo jedan od potomaka Imam Alije. Na zadnjoj stranici knjige Þeyh Bedrettin pise da je Seyh Sirri “poznavao sve  Sufijske redove.” Manuskript je bijo prepisan od Þeyh Bedrettina u 19 stoljecu kada su zabranili Bektasijski red. Seyh Sirri je verovatno umro prije prepisivanja rukopisa.  Seyh Sirri u njemu objasnjava sve rituale, simbole, i vjerovanja Bektashijskog reda. Vjerovatno je on bijo i Sejh Bektashijskog reda kao i Sejh  Rifa’iskog.  Jer se zna da ja puno Sejhova imalo potvrdu na dva ili vise redova u klasicnom Ottomanskom periodu.

Zakljucijo sam da  Risale-i Lahutiyye pripada  Seyh Sirriiju. On je autor a Seyh Bedrettin je samo prepisivac. Mozemo vidjeti da je Þeyh Bedrettin zabelezijo puno detalja u vezi sa Bektasijskim ritualima od pisanja Sejha Sirrija u glavnome textu. Rukopis pocinje sa “Bismillah ir-Rahman ir-Rahim ve bihi’l-avn” (U Ime Allaha Svemilosnog Samilosnog i sa Njegovom Uzvisenom pomocu). Pojam destur (koji znaci “sa tvojim dopustenjem”) je isto tako koristen u introdukciji. Razumeo sam da je Seyh Sýrri licno izvrsavao Bektashijske rituale u 1214/1779 godini. Prema rukopisu, Kýzýl Deli Sultan (Seyyid Ali) je bijo osvajac Rumelije i osnovao je ogranak Bektashijskog pokreta. A njegov zamjenik – je bijo Seyyid Halil Dede  u Hacibektashköyu. U isto vrijeme, “sahibu’s-seccade” je bijo Shaykh Abdullatif Efendi . Ovaj ogranak Bektashija je vjerovatno pripadao Babagan ogranku. Kada su prihvatili sejha svog ogranka, shejh Halil Dede kao postniþina, postovali su sejha drugog ogranka, shaykh Abd al-Latif Efendi kao “sâhibü’s-seccade”. Naravno, Þeyh Fazlullah Efendi, koji je bijo jedan od potomaka Kýzýl Delija, bijo je isto tako prisutan na ritualu (ayn-ý cem).

Drugi Bektashijski rukopis bijo je napisan 1255/ 1839. Zakljucio sam ovaj datum od beleske neimenovanog pisca u kojoj detaljno spominje posmrtnu ceremoniju Hacý Mehmed Ali Dede. Ovaj text je napisan od strane dervisha  Seyyid Ismail Dede, koji je bijo postniþin Shahkulu Tekkije. Dok ovaj text ne sadrzi ritual inicijacije, sadrzi Gulbenke i molitve do detalja. Do ovog texta se moze doci u Atatürkovoj biblioteci u Istanbulu.

Jos jedan manuscript koji sadrzi rituale i vjerovanja Bektasija bijo je napisan 1261/1845. Zakljucijo sam ovaj datum iz pisma u textu. Ovaj text se isto tako moze naci u Atatürkovoj Biblioteci.

Text pokazuje rituale,vjerovanja i filozofiju Bektasija. Ukljucujuci i inicijacijsku ceremoniju reda, hvale i informacije u vezi Hacý Bektashi Velije i njegovih potomaka, kao i o Fadlullah Astarabadiju.

Otkrijo sam jos jedan rukopis koji potice iz Tire Bektashijske Tekkije. Na pocetku rukopisa je napisano da je to kopija “Erkanname koja pripada Hacý

Kirzade Hüseyin Hüsnü Babi koji je bijo sejh Hüseyin Ibrahim Baba Tekkije iz Tire.” Napisan je1312/1894. Zakljucijo sam ovaj datum iz liste na kraju rukopisa  koja sadrzi imena I datume na kojima su se pojedine osobe pridruzile redu. U ovom rukopisu inicijaciska ceremonija je napisana od pocetka do kraja u detalje. I ovaj rukopis sam isto tako pronasao u Ataturkovoj biblioteci.

Posljednji rukopis koji je napisan u 20 vijeku je bez datuma. Zakljucijo sam to iz objasnjenja u kojem se podrzava zatvaranje tekija od strane Republicke administracije. Pisan je Arapskim pismom. Napisan je izmedju 1925 i 1928, zato sto su tekije u Turskoj zabranjene 1928, koja je isto tako bila godina alfabetske reforme (ukidanje arabice I uvodjenje latinice) Rukopis je napisan da nauci novu generaciju koja je zaboravila Erkane (principe) Bektashijskog reda. Ovaj rukopis se nalazi u Atatürkovoj Biblioteci. Sadrzi vazne komentare u vezi Bektasijskog reda. Pisac je nepoznat, ali komentira Republichke reforme u pozitivnom smislu.

Iznad sam spomenuo teskoce sa kojima sam nasao ove rukopise. Kada sam nasao rukopis koji sadrzi vjersku edukaciju  Saka Yeniçeriyan (Janicharskih trupa) Bio sam zacudjen. Trazijo sam rukopis od bibliotekara sa naslovom Usul-ý Tarikat-ý Bektasiyye Risalesi. Kako god, kada sam uzeo rukopis, zabelezijo sam da je podnaslov knjige nosio ime Saka Yeniçeriyan. U ovom rukopisu vjerska obuka,  Saka Yeniçeriyan (Janicharskih trupa) je bila napisana do detalja. Datum na rukopisu je 1206/ 1792.

Treci izvor koji sam koristijo u svojoj studiji o Bektashijama bili su nadgrobni spomenici u Bektasijskim tekijama iz 19 vijeka. Isto tako sam nasao puno Bektashijskih nadgrobnih spomenika na javnim grobljima. Fotografisao sam sve ove nadgrobne spomenike, ali ih nisam sve koristijo zbog ogranicenosti ove studije.           

 

Odnos izmedju Bektasija I Ottomanske drzave u 18 I 19 vijku

Bektashijske tekije  su imale srdacan odnos sa Ottomanskom Imperijom sve dok ih drzava nije zabranila. Prije toga drzava je pomagala Bektasije i moralno i finansijski. Generalno, ova pomoc je ukljucivala obnavljanje tekija, tako da su tekije prihvatile drzavni suverenitet. Svi sejhovi u tekijama bili su postavaljani od strane Çelebija (koji je bijo potomak Hadzi Bektasa) sa odobrenjem drzave. Ottomanska Imperija prihvatala je Çelebija kao jedinog autoriteta Bektashija.

Bektashijska filozofija se razvijala u tekijama. Postoje razliciti dijelovi u vecini Bektasijskih tekija kao sto su at evi, aþ evi, i mihman evi. Zbog uticaja tekije na Bektasijsku filozofiju, postali su socijalno-kulturoloski centri.  Imalo je hrane, namestaja i alatki u tekijama koji su bili koristeni od strane dervisa i gostiju. Potrebe su zadovoljavane i dolazecih izvora tekije. Evkafi su bili glavni dolazeci izvori.

U ovim  evkafima, stocarstvo I zemljoradnja bili su vazni izvori prihoda. Vlada je kontrolirala naznacavanje sejhova zbog toga sto su oni bili administratori ovih evkafa. Drzava je malo obracala paznju na duhovnost sejhova gledajuci vise na njihove ekonomske sposobnosti.

 

Zabranjivanje Bektasijskih Tekija

Sve Bektasijske tekije su bile zabranjene od strane Sultana Mahmud II. Shaykh ul-Islam i mnogi vodje drugih Sufijskih redova su odobrili ovaj potez.

Bektasije su bile optuzene za krivoverje, porocnost i pobunu. Ali se znalo da je glavni razlog njihove zabrane zbog njihovih veza sa Janicharima.

Janichari nisu uvjek bili Bektasijskog pristupa i vecina njih nisu bili Bektasijski dervisi. Ali ipak prihvatali su Hadzi Bektasha kao svog osnivaca I duhovnog zastitnika. Sultan Mahmud II je zabranijo Janicharski odred i naredio pogubljenje velikog dijela njih dok je istovremeno pozatvaro Bektasijske tekije. Tri Bektasijska sejha su bila pogubljena u Istambulu. Istina je da je ovaj potez bijo cisto politicke prirode. Drzava nije mogla dokazati tvrdenje da Bektasijske tekije proizvode alkohol ili pak da spijuniraju za Persiju. Imalo je ne-Bektasijskih sufija koji su podrzavali zatvaranje Bektasijskih tekija kao I onih koji to nisu podrzavali. Kusadali Ibrahim Halveti je podrzavao odluku o zatvaranju , dok je Seyyid Nizam prihvatijo Bektasije koji su bili gonjeni u svoje tekije.

Posle zabranjivanja drzava je postavila Nakshibendijskog sejha u Pir Eviju (glavna Bektashijska tekija). Neke Bektasijske tekije su demolirane a druge su promenjene u medrese. Hamdullah Çelebi (koji je bio Bektasijski sejh u Pir Eviju) je proteran u Amasiju. Dervishi koji nisu prihvatili da izvode Nakshibendijske rituale bili su izbaceni od strane Naksibendijskog sejha. Ovakva situacija je produzila sve do smrti Sultana Mahmuda II.

Posle smrti Sultana Mahmuda II autoritet Nakshibendija u Pir Eviju je postao slab i mücerredi (celibatski) ogranak Bektasija je opet postao dominantan. Ovaj ogranak je sire poznat kao Babagan ogranak. Borili su se sa Çelebijama i Nakþibendijama za dominaciju u tekiji. Postojala su tri vida sejhova u Pir Eviju u tom periodu. Nakshibendijski sejh je oficijalno sedeo na postu ali u Corumlu Hüsnü Babu (koji je bijo mücerred)  je gledano kao u pravoga sejha. Za to vrijeme  Feyzullah Çelebi je tvrdijo da bi on trebao biti pravi sejh.

Posto su Naksibendijski sejhovi izgubili svoju dominantnost u tekiji, bili su bar “oficijalni” sejhovi pa im je drzava nastavljala davati platu i oni su sjedeli na svojim mjestima. Onda je drzava pokusala resiti ovaj problem naznacujuci Yahya Efendiju, koji je imao oba idzazeta, Nakshibendijski i Bektasijski da nadgleda Pir Evi. Ali ovo naznacivanje je uzrokovalo konflikt izmedju Bektasija. On se sukobijo sa  Mehmet Ali Babom i isterao je Periþan Babu koji je bio baba koji je ziveo u Pir Eviju.

Isto tako za vrijeme ovog perijoda odredjene frakcije medju Babaganima sukobile su se medjusobno. Perisan Baba i Mehmet Ali Baba su bili privremeno izbaceni I formirali su ogranke nazvane Müteserri i Harabati. Bili su podeljeni oko razumevanja toga sta prilici serijatu a sta ne. Periþan Baba je bijo uplasen da ne bude ubijen. Pustijo je glasinu da je mrtav i lazni grob je bio pripremljen u okruzenju Eryek Baba Tekije u Kazliçeþme.

Za to vrijeme, drzava je naznacila novog sejha u Pir Eviju koji je imao dva idzazeta Bektasijski I Kadirijski. Novi sejh Yalvaclý Tevfik Baba, zvani Tevfik Lisica. Bektasije ga nisu volele. Bio je partisan Ittihat ve Terakki partije.           

 

Albanske Bektasije u Pir Eviju

Çelebiije i njihovi sljedbenici su odsjeli u Anadoliiji. Oni se sastoje od Turskih plemena i seljaka. Kako god Babgan ogranak je sadrzan primarno od Turaka, Grka I Albanaca. U 1912, konflikt izmedju Çelebija i Babagana se nastavijo na drugacij nacin. Çelebije su tvrdile da oni trebaju kontrolirati Pir Evi. Optuzili su Babagan ogranak da podrzavaju Albansku pobunu.

Drzava je istrazila Pir Evi zbog mnogih zalbi. Puno ljudi je ispitano od strane policije. Imalo je puno optuzbi da su Albanski Bektasije bili partizani Ittihat ve Terakki Cemiyeti, da su se setali potpuno pijani, da nisu dopustali nikom da ulazi u tekiju I da su pomagali Albanske pobunjenike.

Pa bila je istina da su neki Albanski Bektasije na Balkanu ucestvovali u pobunama ali Albanski Bektasije koji su zivjeli u Pir Eviju nisu imali nikakve povezanosti sa pobunom. Na kraju istrage, nijedna optuzba nije bila dokazana.

Bektashi Cloud

User login

Navigation

Who's online

There are currently 0 users and 46 guests online.